Cel i przedmiot badań

1 Sier

metodologia pracy magisterskiej

W podrozdziale dotyczącym metodologii badań własnych zostaną omówione następujące kwestie: cel, przedmiot, dobór próby badawczej, teren badań, a także problemy badawcze. Ponadto zostaną omówione metody, techniki i narzędzia badawcze stosowanych w badaniach pedagogicznych.

Mieczysław Łobocki definiuje metodologię badań pedagogicznych jako naukę o zasadach i sposobach postępowania badawczego zalecanych i stosowanych w pedagogice. Przez zasady, czy reguły lub normy takiego postępowania, rozumie się pewne najogólniejsze dyrektywy (zalecenia), mające na celu ułatwienie w miarę skutecznego przeprowadzenia badań. Natomiast sposobami postępowania badawczego nazywa się procedury (strategie) gromadzenia i opracowania interesujących badacza wyników .

Badania pedagogiczne, może w większym stopniu, niż gdzie indziej określone są przez cele, jakim służą. Ich zadaniem jest zbadanie warunków niezbędnych do realizacji postulowanych stanów rzeczy. Celem badania jest poznanie umożliwiające działanie skuteczne’40.

Z punktu widzenia celu badania wyróżniamy w pedagogice:

  • badania teoretyczne określone także jako badania podstawowe,
  • badania eksperymentalne, zwane także badaniami weryfikacyjnymi,
  • badania diagnostyczne z odmianami badań terapeutycznych i
  • prognostycznych149.

W badaniach ilościowych cel badań jest wyraźnie określony przed ich rozpoczęciem. Można go sprecyzować, podejmując próbę udzielenia odpowiedzi na kilka formalnych pytań. Celem badań może być odpowiedź na pytanie: „Jak jest?” (wyznaczające opisowy charakter celu badawczego), „Dlaczego…?” (wyznaczający diagnostyczny charakter celu badań), „Jaki jest związek między.?” (wyznaczające diagnostyczno-wyjaśniający cel badań)150.

Celem badań pedagogicznych jest poznanie naukowe istniejącej realnie, doświadczalnie rzeczywistości społecznej, opis jakiegoś zjawiska, instytucji lub [1] [2] [3] [4]

jednostki. Oprócz funkcji poznawczej badania pedagogiczne spełniają funkcje praktyczno-użyteczne oraz funkcje poznawcze[5].

Celem niniejszych badań było poznanie roli reklamy społecznej jako narzędzia kampanii społecznej. Badania miały pokazać jakie znaczenie mają mechanizmy stosowane w przekazie reklamowym, a także przybliżyć wiedzę dotyczącą ważnych problemów społecznych, która może być wykorzystywana w edukacji i profilaktyce.

Kolejnym omawianym aspektem jest przedmiot badań. Według Janusza Sztumskiego przedmiotem badań jest to wszystko, co składa się na tzw. rzeczywistość społeczną. Do najistotniejszych jej składników zaliczamy:

  • zbiorowość i zbiory społeczne;
  • instytucje społeczne;
  • procesy i zjawisko społeczne[6].

Przedmiotem badania była reklama społeczna. Analiza definicji wskazuje, że reklama społeczna podobnie jak reklama komercyjna służy nie tylko informowaniu, ale również zmianie postawy i zachowania. Jej celem jest wywołanie postaw i zachowań społecznie pożądanych, poprzez namawianie do prospołecznych zachowań, jak np. pomaganie potrzebującym, oraz namawianie do zaniechania zachowań niepożądanych. Ponieważ reklama społeczna jest powszechnie dostępna, dostarcza informacji na tematy ważne społecznie. Poprzez swoją funkcję edukacyjną przekazują jakąś wiedzę. To reklamy skłaniające człowieka do myślenia, sprawiające, że człowiek zastanowi się nad sensem reklamy. Niejednokrotnie pobudzi do działania.

Dobór osób badanych, czyli wyselekcjonowanie dla celów badawczych pewnej ich liczby spośród określonej zbiorowości ludzi, którymi badacz jest szczególnie zainteresowany. Zbiorowość tę nazywa się populacją lub zbiorowością generalną albo populacją generalną, a osoby wyselekcjonowane próbą lub próbką[7].

Istnieją różne sposoby doboru osób badanych. Najczęściej mówi się o losowym i celowym doborze próby. Losowy jej dobór polega na doborze osób z określonej populacji w taki sposób, by decydował o tym przypadek, a nie świadomy wybór. Z celowym doborem natomiast mamy do czynienia wtedy, gdy wyselekcjonowania osób badanych z danej populacji dokonuje bezpośrednio sam badacz[8] [9] [10].

W badaniach zostały przeanalizowane reklamy społeczne emitowane w 2011 roku. Terenem badań była strona internetowa poświęcona kampaniom społecznym „kampaniespoleczne”pl (Fundacja Komunikacji Społecznej to organizacja pozarządowa działająca od 1998 roku, której misją jest wprowadzanie dobrej i odpowiedzialnej komunikacji jako podstawowego warunku zgody, współpracy i zrozumienia niezbędnych dla rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Cele Fundacji to podnoszenie jakości komunikacji społecznej w Polsce poprzez profesjonalizację marketingu społecznego i tworzenie warunków współpracy organizacji pozarządowych, mediów i biznesu)’55.

Dla uzupełnienia badań zostały przeprowadzone wywiady z przedstawicielami czterech agencji reklamowych, tworzących reklamy społeczne.

W badaniach został wykorzystany dobór próby celowo-losowy. Badania zostały przeprowadzone w lutym 2012 roku. Przeprowadzone badania miały zarówno charakter jakościowy jak i ilościowy. Badania jakościowe dotyczyły wywiadu z przedstawicielami agencji reklamowych, natomiast badania ilościowe odnosiły się do analizy reklam, w których istotna była liczba pojawienia się danego wskaźnika.

Aby badania przyniosły rzetelne i istotne wyniki niezbędne jest przeprowadzenie badań pilotażowych. Badania pilotażowe to swoisty zabieg organizacyjno-koncepcyjny, który ma na celu uwiarygodnienie lub korektę założeń teoretycznych i rozwiązań warsztatowych oraz utworzenie ich ostatecznej, niezmiennej wersji. Owa niezmienność, stałość wszystkich procedur badawczych, założeń teoretycznych i technik badawczych jest typową właściwością badań ilościowych. W badaniach pilotażowych weryfikujemy trafność wyboru terenu badań lub grupy badawczej ze względu na cel badań. Mają one także dać odpowiedź na pytanie o to, czy przygotowane narzędzia badawcze są funkcjonalne, to znaczy czy wypełniają przypisane im zadania (dotyczy to komunikatywności języka, budowy pytań lub rang skali, ich precyzji, jednoznaczności itp.

Badania pilotażowe zostały przeprowadzone w styczniu 2012 roku. Badania te miały na celu pokazać, czy za pomocą skonstruowanego narzędzia badawczego zostanie uzyskana odpowiedź na wyznaczone cele badań, których było poznanie roli reklamy społecznej jako narzędzia kampanii społecznej.

[1] Łobocki, Metody i techniki badań pedagogicznych, Kraków 2008, s. 13 – 14.

[2]     Zob. J. Sztumski, [w:] T. Pilch, T. Bauman (red.), Zasady badań pedagogicznych – strategie ilościowe i jakościowe, Warszawa 2001 s. 35.

[3]    Zob. Tamże, s. 36.

[4] Zob. S. Palka, Podstawy metodologii badań w pedagogice, Gdańsk 2009, s. 66.

[5] Zob. W. Dutkiewicz, Podstawy metodologii badań do pracy magisterskiej i licencjackiej z pedagogiki, Kielce 2001, s. 50.

[6]    J. Sztumski, Wstęp do metod i technik społecznych, Katowice 1995, s. 19.

[7]    Zob. M. Łobocki (red.), Metody i techniki badań pedagogicznych, Kraków 2008, s. 40.

[8] Zob. M. Łobocki (red.), Metody i techniki badań pedagogicznych, Kraków 2008, s. 40.

[10]   Zob. S. Palka, Podstawy metodologii badań w pedagogice, Gdańsk 2009, s. 69.

Reklamy

Różnice między reklamą komercyjną a społeczną

14 Lip

podrozdział pracy magisterskiej

Tabela 3. ilustruje podstawowe różnice między reklamą społeczną a komercyjną.

Tabela 3. Różnice między reklamą komercyjną a społeczną

  reklama komercyjna reklama społeczna
złożoność postawy

(siła, trwałość i

stabilność

zmienianej postawy)

na ogół niewielka na ogół duża
pożądany poziom

zmiany postawy

zazwyczaj płytki –

zmiana w obrębie stosowanego repertuaru zachowań – np. zmiana marki pitego soku

często głęboki – zrezygnowanie z pewnych zachowań na rzecz innych – zaprzestanie niebezpiecznej jazdy, zaprzestanie palenia papierosów
charakter przekazu zazwyczaj przyjemny, gratyfikujący – reklamy komercyjne mówią o stanach przyjemnych i obiecują        przyjemne

odczucia

często nieprzyjemny, awersyjny – reklamy społeczne mówią często o rzeczach, o których ludzie nie chcą myśleć, które wypierają i do których sami przed sobą nie chcą się przyznać, np. ryzyko zachorowania na raka, przemoc w rodzinie
rodzaj korzyści bliska       perspektywa

korzyści

obiecywanych           w

reklamie – „kupisz lody, poczujesz jakie są smaczne”

odroczona perspektywa i często trudna        do        wyobrażenia       –

„przestaniesz palić, zmniejszy się w przyszłości szansa zachorowania na serce”

intencje przypisane

nadawcy

chęć zysku i próba oszukania        –          w

konsekwencji

niska        wiarygodność

nadawcy i brak zaufania

chęć pomocy innym – w

konsekwencji wysoka

wiarygodność nadawcy i zaufanie

budżet większe budżety – na badania,     kreację i

realizację

kampanii reklamowej

mniejsze budżety – często wręcz brak środków

finansowych na badania i profesjonalną reklamę

Źródło: D. Maison, N. Maliszewski, Co to jest reklama społeczna, [w:] D. Maison, P. Wasilewski (red.), Propaganda dobrych serc czyli rzecz o reklamie społecznej, Kraków 2002, s. 9.

W odróżnieniu od reklamy komercyjnej, postawy, które mają być zmieniane przez reklamę społeczną, są na ogół mocno zakorzenione w społecznej tradycji i wartościach. Mają one swoje źródło w zwyczajach i upodobaniach (np. niezdrowe tradycje kulinarne), religii (np. stosunek do wielodzietności, stosunek do transfuzji krwi, przeszczepów), wychowaniu (np. rola kobiety w rodzinie). Poprzez zakorzenienie w tradycji postawy takie są zazwyczaj bardziej złożone niż większość postaw konsumenckich[1]. Przykładem są postawy wobec homoseksualizmu. Dana osoba na poziomie utajonym może odczuwać niechęć wobec homoseksualizmu, ale myśleć o sobie jako o wzorze tolerancji. Tę niechęć trzeba zmienić, choć odbiorca nie jest jej świadom. Trudno też zmienić postawy ze względu na ich siłę, której źródłem jest na przykład uzależnienie. Konsekwencją rzucenia palenia papierosów może być spadek nastroju wywołany zmianami neurochemicznymi w mózgu. Zmiana postawy nie tylko dotyczy siły, ale także znaku. Jeśli ktoś lubi objadać się słodyczami, a ma pozytywną postawę do słodyczy, to po obejrzeniu reklamy powinien wyrażać negatywny stosunek do objadania się[2].

Celem większości reklam komercyjnych jest zachęcenie konsumenta do zmiany używanej marki na inną (np. żeby zamiast jogurtu marki A zaczął jeść jogurt marki B). Taka zmiana nie jest zazwyczaj głęboką zmianą postawy. Ponadto, w tym przypadku, celem jej nie jest zachowanie, a jedynie zmiana sposobu realizacji danego zachowania. Zupełnie inaczej to wygląda w reklamach społecznych, które najczęściej starają się wpływać na silniejsze i bardziej stabilne postawy. Często ich celem jest zmiana postawy na przeciwną (np. z negatywnej – niechęć wobec osób odmiennej narodowości, na pozytywną – przychylny stosunek wobec nich) lub zmiana dotychczasowego zachowania (np. zmiana brawurowej jazdy samochodem na łagodną)[3]. Postawy zmieniane przez reklamę społeczną są znacznie bardziej złożone. Przykładem jest chociażby postawa wobec alkoholu. Jest ona silna, gdyż często wiąże się z nałogiem. Jest także stabilna, gdyż jeśli ktoś lubi pić wódkę, to rzadko kiedy nagle się to zmienia. Jest też złożona. Ma charakter ambiwalentny, a wręcz niektóre skojarzenia na temat alkoholu mogą być ukryte. Z jednej strony pozytywne skojarzenia dotyczą atmosfery zabawy, utraty kontroli, preferencji smakowych, polskiej tradycji, a także skojarzeń z męskością, pewnej przynależności do grupy („z nami się nie napijesz?”). Z drugiej jednak strony ta utrata kontroli bywa niebezpieczna, mocne trunki uzależniają, kojarzą się z patologią, przemocą, grzechem. Te negatywne skojarzenia niepokoją, mogą być więc ukryte[4].

Autorzy większości reklam komercyjnych starają się wywołać reklamą dobry nastrój poprzez wprowadzanie przyjemnej scenerii i muzyki, wykorzystanie znanych i lubianych osób lub tworzenie zabawnych historii. Zupełnie inaczej wygląda to w przypadku reklam społecznych. Mają one często charakter awersyjny: smucą, przerażają, mówią o sprawach, które wywołują lęk, niechęć i dotyczą problemów, o których większość ludzi chciałaby zapomnieć (np. takie tematy jak śmierć, choroby, bieda, przemoc, patologia). W konsekwencji reklamy społeczne często wywołują u odbiorcy odczucia negatywne[5]. Jeśli osoba paląca papierosy ma rzucić palenie, to straszy się ją konsekwencjami nałogu, czyli rakiem płuc, nieświeżym zapachem z ust. Zapomina się jednak o tym, że dana osoba może chętniej zmienić swoje zachowa nie, kiedy obieca się jej jakąś nagrodę. Mężczyznę można lepiej zachęcić do uprawiania sportu obietnicą atrakcyjnego wyglądu, powodzenia u płci przeciwnej niż wizją piwnego brzuszka jak u kobiety w 9 miesiącu ciąży. Mitem jest to, że reklamy społeczne powinny wyciskać z nas łzy, straszyć, być czarno-białe. Reklamodawca na ogół rozwiązuje dylemat księdza – czy obiecywać niebo, czy straszyć piekłem. Jeden i drugi sposób może być skuteczny, ale ich efektywność zależy od tego, do czego się namawia i w jakiej sytuacji. Nagrody są skuteczne zwłaszcza kiedy chcemy kogoś namówić do jakiegoś działania, np. do profilaktycznego badania się w związku z rakiem piersi[6].

Podstawowym środkiem perswazji, którym dysponuje reklama komercyjna, jest oferowanie korzyści, których osiągnięcie nie jest trudne i zazwyczaj nie wymaga dużego wysiłku: wystarczy kupić dany produkt. W przypadku reklam społecznych obiecywane korzyści nie są tak wyraźne i oczywiste. Wiele osób nie dostrzega korzyści, jakie mogą mieć z powodu większej akceptacji dla niepełnosprawnych lub tolerancji dla uchodźców. W innych reklamach obiecywane korzyści są bardzo odległe, przez co trudne do wyobrażenia, jak np. w przypadku reklam nawiązujących do zachowań proekologicznych, których celem jest ochrona zasobów naturalnych dla przyszłych pokoleń. Ponadto obiecywane korzyści nie zawsze bezpośrednio dotyczą adresata reklamy, ale osoby trzeciej. Tak jest, gdy ktoś oddaje krew, wspiera akcję humanitarną lub przekazuje pieniądze, dzięki którym mają być stworzone godziwe warunki umierającym. Korzyści często mają charakter wewnętrzny i subiektywny, jak zadowolenie z samego siebie, spokój, wygoda. Bez względu na stopień trudności w definiowaniu korzyści oferowanych przez marketing społeczny, przystępując do tworzenia kampanii reklamowej, należy pamiętać, że skuteczne działanie marketingowe jest wynikiem zaoferowania korzyści jak najlepiej zdefiniowanych i dopasowanych do potrzeb grupy docelowej[7].

Reklamę komercyjną i społeczną różni również nastawienie do nadawcy i przypisywane mu intencje. Większość ludzi jest negatywnie nastawiona do reklam. Reklamy są kojarzone z manipulacją, kłamstwem, namawiać do kupowania niepotrzebnych rzeczy. W konsekwencji nadawca reklamy (producent, agencja reklamowa) jest postrzegany, często w nieuczciwy sposób, jako naciągający ludzi i nastawiony wyłącznie na zysk, czyli mało wiarygodny. Pod tym względem w dużo lepszej sytuacji jest reklama społeczna. Poprzez poruszanie ważnych problemów nadawcy zazwyczaj przypisywane są jak najlepsze intencje (nie chęć zysku, ale altruistyczna chęć pomocy), przez co taka reklama wydaje się bardziej wiarygodna. Jednak pozytywny odbiór nadawcy w przypadku reklam społecznych nie zawsze jest regułą bezwyjątkową. Zależy to od tego, na ile nadawca komunikatu społecznego jest organizacją lubianą i cieszącą się uznaniem. Jeżeli tak nie jest, również komunikat w reklamie społecznej może wywoływać bunt u odbiorców. Z doświadczeń kampanii społecznych na świecie wynika, że problem ten występuje często w przypadku komunikatów przekazywanych przez organizacje rządowe, policję, firmy ubezpieczeniowe, czyli organizacje, wobec których ludzie nie zawsze są pozytywnie nastawieni[8].

Milionowe budżety kampanii komercyjnych są nieporównywalnie większe niż budżety akcji społecznych. Są wyjątki. Na przykład w USA na skutek przegranych procesów koncerny tytoniowe zostały zobligowane do wydania 13 miliardów dolarów na kampanie społeczne w okresie 25 lat. W Polsce kampanie często realizowane są za kilkanaście, kilkadziesiąt tysięcy złotych. Jest to sytuacja niepokojąca, świadcząca o złym planowaniu wydatków na problemy społeczne. Działania prewencyjne, takie jak kampanie społeczne, są dużo tańsze niż koszty ich zaniechania. Liczą się poza tym nie tylko pieniądze związane z leczeniem osób, które np. uległy wypadkowi, są uzależnione, bezcenne jest też ich życie i zdrowie[9] [10] [11].

Reklama społeczna dotyczy zagadnień poważnych i fundamentalnych: ludzkiej intymności, cierpienia i wyborów moralnych. Działa przede wszystkim na nasze emocje. Dlatego przede wszystkim wymaga szczerości i autentyzmu, a nie intelektualnej kokieterii. Wymaga też propozycji konkretnego działania po to, by zamiast drażnić uruchomione emocje, zaprząc je do działania w słusznej sprawie’20. Reklama społeczna to jest taki komunikat, którego treść mieści się w tym, co my określamy przymiotnikiem „społeczny”, czyli reklama na rzecz dobra publicznego. Reklamy społeczne powstają z inicjatywy organizacji lub instytucji, które dochodzą do wniosku, że pewne zjawiska społeczne zależą od postaw społecznych; że zjawiska negatywne, patologie społeczne, albo pewien stan świadomości – zresztą, to niekoniecznie musi być patologia – wymagają interwencji, zmiany. I to właśnie jest najczęściej celem reklamy społecznej. Instytucje powołane do ochrony, troski o pewne obszary życia społecznego zabiegają o to, by stosunek społeczeństwa, a więc postawy społeczne, wobec tych zjawisk zmieniły się, rzecz jasna na lepsze. Zwracają uwagę na pewne potrzeby – weźmy na przykład nikotynizm, nałóg z którym społecznie warto walczyć’2‚.

Ten podrozdział w głównej mierze poświęcony był różnicom między reklamami komercyjnymi, a reklamami społecznymi. Niemniej jednak reklamy te nie tylko różnią się od siebie, lecz są też elementy, które je łączą. Podobne metody i techniki stosuje się zarówno do jednych, jak i do drugich. Oba typy stawiają sobie za cel zmianę postaw, jednakże w reklamie społecznej poziom zmiany postawy często jest głęboki, np. rezygnacja z pewnych zachowań na rzecz innych. Mówiąc o reklamie społecznej nie sposób jest nie wspomnieć o mechanizmach działania kampanii społecznych, które szczegółowo zostaną omówione w kolejnym podrozdziale.

[1]    Zob. D. Maison, N. Maliszewski, Co to jest reklama społeczna, [w:] D. Maison, P. Wasilewski (red.), Propaganda dobrych serc czyli rzecz o reklamie społecznej, Kraków 2002, s. 10.

[2]    Zob. N. Maliszewski, Koń trojański w reklamie społecznej, Warszawa 2007, s. 7.

[3]    Por. D. Maison, N. Maliszewski, Co to jest reklama społeczna, [w:] D. Maison, P. Wasilewski (red.), Propaganda dobrych serc czyli rzecz o reklamie społecznej, Kraków 2002, s. 10 – 11.

[4] Zob. N. Maliszewski, Koń trojański w reklamie społecznej, Warszawa 2007, s. 6.

[5]    Zob. D. Maison, N. Maliszewski, tamże, s. 11.

[6] Zob. N. Maliszewski, tamże, s. 8.

[7]    Zob. D. Maison, N. Maliszewski, Co to jest reklama społeczna, [w:] D. Maison, P. Wasilewski (red.), Propaganda dobrych serc czyli rzecz o reklamie społecznej, Kraków 2002, s. 11.

[8]    Por. D. Maison, N. Maliszewski, Co to jest reklama społeczna, [w:] D. Maison, P. Wasilewski (red.), Propaganda dobrych serc czyli rzecz o reklamie społecznej, Kraków 2002, s. 11 – 12.

[9] Zob. N. Maliszewski, Koń trojański w reklamie społecznej, Warszawa 2007, s. 11.

[11]     Por. P. Prochenko, L. Stafiej, I. Stankiewicz, M. Izdebski, Reklama społeczna kreacja a skuteczność, s. 11 – 12.

Sprzedaż kosmetyków

1 Czer

Sprzedaż kosmetyków w sklepach ogólnospożywczych cieszy się dużą popularnością głównie w miejscowościach z ponad 10 tysięczną liczbą mieszkańców – „odpowiadają one aż za 84% handlu artykułami kosmetyczno-chemicznymi”[1].  Nie wszystkie jednak produkty liczyć mogą na zbyt w tego rodzaju placówkach. Najmniejszym powodzeniem cieszą się kosmetyki kolorowe, zaś popularne są kosmetyki zapachowe, pielęgnacyjne (dla dorosłych i dla dzieci) oraz preparaty do włosów; do często kupowanych towarów należą też samoopalacze. Ze źródeł Kolportera za rok 2004[2], dowiadujemy się, że najczęściej kupowanymi kosmetykami w sklepach spożywczych są:

  1. Kremy do rąk 33%
  2. Balsamy/mleczka 30%
  3. Kremy dla dzieci 24%
  4. Produkty do opalania 6%
  5. Kremy do stóp 4%
  6. Samoopalacze 2%
  7. Produkty po opalaniu 1%
  8. Zestawy kosmetyków 1%

Ponieważ sklepy spożywcze, jak sama nazwa wskazuje, nastawione są na sprzedaż głównie artykułów tzw. pierwszej potrzeby, dlatego też ich właściciele powinni odpowiednio eksponować proponowane kosmetyki, tzn. winni poznać zasady budowania półki z kosmetykami, biorąc pod uwagę fakt, iż nie może ona być tak szeroka, jak ta, którą oferują hipermarkety. Podstawą jest niewątpliwie podział na kosmetyki uniwersalne i specjalistyczne. W pierwszej grupie znajdują się np. nawilżające mleczka oraz kremy, kremy do rąk, a w drugiej np. kosmetyki zwalczające cellulit czy ujędrniające. Duże znaczenie ma również, by grupować produkty według marki, która stanowi, jak wiadomo, istotne kryterium wyboru- uzyskujemy dzięki temu czytelność ekspozycji. Ważnym elementem są nowości, choć nie powinny one dominować w sklepie spożywczym oraz tzw. „square deale”, czyli połączone w jeden zestaw, np. mleczko do ciała i krem do twarzy lub popularne ostatnio opakowania zawierające dodatkową pojemność gratis. Kosmetyki zapachowe, które dobrze sprzedają się w sklepach spożywczych to głównie dezodoranty i wody toaletowe ze średniej półki cenowej. Dla kosmetyków luksusowych natomiast przeznaczone są sklepy specjalistyczne: perfumerie oraz tradycyjne drogerie. Badanie przeprowadzone w ubiegłym roku przez TNS OBOP wykazało, że łącznie, z tego rodzaju kanału korzysta 46% respondentów, najczęściej są to kobiety -46% , mężczyźni stanowią 36%. Jeśli chodzi o kosmetyki z wyższej półki, popularnym kanałem dystrybucji są sieci perfumerii Empik (15%), jednak tam, częściej kupują mężczyźni (22%), niż kobiety (10%). Również mężczyźni, zdecydowanie częściej niż kobiety zaopatrują się w sklepach bezcłowych (11% mężczyzn, 5% kobiet)[3].

[1] Dane zaczerpnięte z artykułu G. Szafrańca 84 proc. kosmetyków sprzedają sklepy spożywcze w  Wiadomości Handlowe, 15. 01.2005, s. 25

[2] Dane zaczerpnięte z artykułu M. Kromera, Chemia i kosmetyki mogą się opłacać sklepom spożywczym w Wiadomości Handlowe 15.07.2005 s. 12

[3]  Dane pochodzą z artykułu Kosmetyki luksusowe w Polsce z dnia 05.10.04

Przepisy regulujące wsparcie finansowe sportu przez jednostki samorządu terytorialnego

6 Maj

Bardzo ważnym zagadnieniem ustawie o sporcie są przepisy regulujące wsparcie finansowe sportu przez jednostki samorządu terytorialnego.

Ustawodawca precyzyjnie uregulował tę kwestię[1], z uwagi na dość liczne problemy, które pojawiały się w tym  zakresie w czasie obowiązywania ustawy o sporcie kwalifikowanym. Problemy te były często przyczyną prowadzonych postępowań sądowych zakończonych wyrokami sądów administracyjnych lub rozstrzygnięciami nadzorczymi wojewodów[2].

Ustawa dokonuje    definicji pojęcia sport stanowiąc, sportem są wszelkie formy aktywności fizycznej, które przez uczestnictwo doraźne lub zorganizowane wpływają na wypracowanie lub poprawienie kondycji fizycznej i psychicznej, rozwój stosunków społecznych lub osiągnięcie wyników sportowych na wszelkich poziomach. Sport wraz z wychowaniem fizycznym i rehabilitacją ruchową składają się na kulturę fizyczną (art. 2 ustawy o sporcie).

Samorząd, czyli ludzie, którzy go tworzą coraz częściej dostrzegają znaczącą rolę różnych form aktywności fizycznej. Jest to istotna potrzeba wśród wspólnot samorządowych. W związku z tym organy jednostek samorządu terytorialnego mogą wspierać podejmowanie aktywności fizycznej mieszkańców w różnym zakresie oraz formach. Wskazać należy za M. Obrębalskim na następujące obszary wsparcia:

  • wsparcie finansowe podmiotów sfery sportu (m.in. dotowanie klubów i organizacji pożytku publicznego),
  • indywidualne stypendia dla zawodników,
  • rozwój infrastruktury sportowej i rekreacyjnej (w tym inwestycje, remonty i bieżące utrzymanie),
  • wspieranie szkolnej kultury fizycznej i sportu (m.in. poprzez organizowanie klas sportowych, doskonalenie przyszkolnej infrastruktury, wyposażanie w niezbędny sprzęt),
  • organizowanie imprez sportowych (wyczynowych i rekreacyjnych)[3].

Przepisy ustawa o sporcie regulują w rozdziale szóstym problematykę związaną ze wspieraniem sportu przez organy władzy publicznej. Nie zawężają jednak ich tylko do organów jednostek samorządu terytorialnego. W tym przedmiocie ustawa przewiduje poniższe formy wsparcia sportu[4]:

„1) dotacje jednostek samorządu terytorialnego dla klubów sportowych (art. 27-28 ustawy o sporcie);

  • dofinansowywanie uprawiania lub organizowania sportu oraz jego promocję przez ministra właściwego do spraw kultury fizycznej (art. 29 ustawy o sporcie);
  • wspieranie, w tym finansowo, rozwoju sportu w środowisku szkolnym przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania (art. 29 ustawy o sporcie);
  • wspieranie, w tym finansowo, rozwoju sportu w środowisku akademickim przez ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego (art. 29 ustawy o sporcie);
  • wspieranie, w tym finansowo, rozwoju sportu w jednostkach organizacyjnych służb im podległych przez Ministra Obrony Narodowej i ministra właściwego do spraw wewnętrznych (art. 29 ustawy o sporcie);
  • finansowanie kosztów opieki medycznej nad zawodnikami zakwalifikowanymi do kadry narodowej w sportach olimpijskich i paraolimpijskich z części budżetu państwa, której dysponentem jest minister właściwy do spraw zdrowia (art. 29 ustawy o sporcie);
  • finansowanie kosztów wydania orzeczenia lekarskiego, w tym koszty badań niezbędnych do wydania tego orzeczenia, w stosunku do zawodników, którzy nie ukończyli 23 lat i nie otrzymują wynagrodzenia w związku z uprawianiem sportu (art. 29 ustawy o sporcie);
  • ustanawianie i finansowanie okresowych stypendiów sportowych oraz nagród i wyróżnień dla osób fizycznych za osiągnięte wyniki sportowe przez jednostki samorządu terytorialnego (art. 31 ustawy o sporcie);
  • przyznawanie członkowi kadry narodowej okresowego stypendium sportowego za osiągnięte wyniki sportowe we współzawodnictwie międzynarodowym, a także nagród pieniężnych i wyróżnień dla osób fizycznych za wybitne osiągnięcia sportowe lub szczególną aktywność i wybitne osiągnięcia w działalności w zakresie sportu przez ministra właściwego do spraw kultury fizycznej (art. 32, art. 34-35 ustawy o sporcie)
  • przyznawanie świadczeń dla medalistów Igrzysk Olimpijskich i Paraolimpijskich przez ministra właściwego do spraw kultury fizycznej (art. 36 ustawy o sporcie).”

Biorąc pod uwagę powyżej wskazane formy wsparcia sportu, można zauważyć, iż ustawodawca przepisami ustawy o sporcie wprowadził różne formy jego wsparcia przez organy władzy publicznej.

Środki finansowe płynące z budżetu państwa wspierają głównie działalność polskich związków sportowych w zakresie organizacji działalności szkoleniowej, a także we współzawodnictwie międzynarodowym. Wskazać należy, iż udział jednostek samorządu terytorialnego w przedmiotowym obszarze nie jest znaczny. Wyjątek stanowią systemy stypendialne, dla zawodników, którzy wygrywają w zawodach międzynarodowych lub krajowych. Stypendia te są wprowadzone przez jednostki samorządu terytorialnego. na różnych szczeblach. Podstawowe narzędzie dla tworzenia warunków organizacyjnych to środki finansowe z Funduszu Rozwoju Kultury Fizycznej[5].

Dysponentem środków finansowych Funduszu Rozwoju Kultury Fizycznej przeznaczanych m.in. na dofinansowanie zadań inwestycyjnych jest Minister Sportu i Turystyki. Dokładne warunki do uzyskiwania tego dofinansowania uregulowane zostały w Rozporządzeniu Ministra Sportu i Turystyki z dnia 10 października 2014 r. w sprawie szczegółowych warunków uzyskiwania dofinansowania realizacji zadań inwestycyjnych oraz zadań z zakresu rozwijania sportu, trybu składania wniosków oraz przekazywania środków z Funduszu Rozwoju Kultury Fizycznej[6].

Trzeba ponadto wspomnieć o Funduszu Zajęć Sportowych dla Uczniów, który utworzony został na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi[7]. Jego przychodami są opłaty stanowiące 10% podstawy opodatkowania podatkiem od towarów i usług, usług polegających na reklamie napojów alkoholowych.

Dofinansowanie do realizacji inwestycji można uzyskać w ramach programów ogłoszonych przez Ministra. Są to następujące programy:

  • o inwestycji o szczególnym znaczeniu dla sportu;
  • o rozwoju regionalnej infrastruktury sportowej;
  • o modernizacji infrastruktury sportowej;
  • o budowie hal tenisowych; o inne programy inwestycyjne[8].

Do przeprowadzenia postępowania o dofinansowanie realizacji zadań ze środków Funduszu oraz do umów o dofinansowanie ze środków Funduszu realizacji zadań inwestycyjnych obiektów sportowych lub realizacji zadań polegających na rozwijaniu sportu wśród dzieci, młodzieży i osób niepełnosprawnych, zawartych przed dniem wejścia w życie rozporządzenia, stosuje się rozporządzenie obowiązujące wcześniej, mianowicie rozporządzenie Ministra Sportu i Turystyki z dnia 23 sierpnia 2010 r. w sprawie dofinansowania zadań ze środków Funduszu Rozwoju Kultury Fizycznej[9].

W świetle przepisów ustawy o sporcie tworzenie warunków, w tym organizacyjnych, sprzyjających rozwojowi sportu stanowi zadanie własne jednostki samorządu terytorialnego (art. 27 ust. 1 ustawy o sporcie). Jednocześnie w myśl przepisów ustaw o ustroju samorządu terytorialnego zadaniami własnymi wszystkich jednostek samorządu terytorialnego są te z zakresu kultury fizycznej i turystyki.

Jednostki samorządu terytorialnego mają obowiązek realizacji zadań publicznych w wielu różnych dziedzinach. Jest to odpowiedź na zapotrzebowanie zgłaszane przez wspólnoty samorządowe, a skutkiem tego jest zaspokojenie potrzeb mieszkańców. Wynika to głównie ze stosowania zasady decentralizacji władzy publicznej, która nakazuje przekazanie znaczącej liczby zadań publicznych podmiotom, które działają na własną odpowiedzialność przy prawnym zapewnieniu odpowiedniej niezależności oraz niezbędnych środków. Zgodnie bowiem z art. 15 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. „ustrój terytorialny Rzeczypospolitej Polskiej zapewnia decentralizację władzy publicznej”[10].

Samorząd terytorialny uczestniczy w sprawowaniu władzy publicznej. Przysługującą mu w ramach ustaw istotną część zadań publicznych samorząd wykonuje w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność (art. 16 ust. 2 Konstytucji RP). Trzeba wskazać, iż jest ponadto ustrojodawca wprowadza domniemanie kompetencji jednostek samorządu terytorialnego, gdy brak nie ma innych ustaleń na podstawie ustaw szczególnych. Przepis Konstytucji stanowi bowiem, że „samorząd terytorialny wykonuje zadania publiczne nie zastrzeżone przez Konstytucję lub ustawy dla organów innych władz publicznych” (art. 163 Konstytucji RP).

Podkreślenia wymaga fakt, iż w każdym możliwym przypadku istnieje domniemanie kompetencji gminy. Jest ona właściwa w zakresie wszystkich spraw publicznych o znaczeniu lokalnym, które nie są zastrzeżone na rzecz innych podmiotów. W przypadku ewentualnej konkurencji z jednostkami innego szczebla rozstrzyga art. 6 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym[11], który stanowi, że „do zakresu działania gminy należą wszystkie sprawy publiczne o znaczeniu lokalnym, niezastrzeżone ustawami na rzecz innych podmiotów. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, rozstrzyganie w sprawach, o których mowa w ust. 1, należy do gminy”.

Zadania własne gminy wskazane w art. 7 to zadania publiczne, które służą zaspokajaniu potrzeb lokalnej społeczności samorządowej. Obejmują one również zadania z zakresu kultury fizycznej i turystyki, w tym terenów rekreacyjnych i urządzeń sportowych.

Zadania z zakresu kultury fizycznej i turystyki należą także do zadań własnych pozostałych jednostek samorządu terytorialnego, czyli do powiatów (art. 4 ustawy z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym[12]) i województw (art. 14 ustawy z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa[13].

Obecnie zasadniczym przepisem, który reguluje zagadnienie finansowania z budżetu jednostek samorządu terytorialnego zadań w zakresie sportu jest art. 27 ustawy o sporcie. Przepis ten określa jako zadanie własne samorządu terytorialnego „tworzenie warunków, w tym organizacyjnych, sprzyjających rozwojowi sportu”. Przepis ten rozszerza zadania własne jednostek samorządu terytorialnego, które dotyczą kultury fizycznej i wynikają z przepisów ustaw ustrojowych. Zgodnie bowiem z treścią art. 27 „tworzenie warunków, w tym organizacyjnych, sprzyjających rozwojowi sportu stanowi zadanie własne jednostek samorządu terytorialnego. Organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego może określić, w drodze uchwały, warunki i tryb finansowania zadania własnego, wskazując w uchwale cel publiczny z zakresu sportu, który jednostka ta zamierza osiągnąć. Przepisy ustawy nie naruszają uprawnień jednostek samorządu terytorialnego do wspierania kultury fizycznej na podstawie przepisów odrębnych”.

Wskazać należy na inne rozwiązania które mają wpływać pozytywnie z jednej strony na rozwój sportu i umacnianie jego struktury organizacyjnej, z drugiej zaś mają ułatwić gminom realizację zadań własnych. Rozwiązaniem tym jest przyznane gminie uprawnienie do kapitałowego uczestnictwa w klubie sportowym, który działa w formie spółki kapitałowej.

Przepisy ustawy o sporcie wprowadziły zmiany w ustawie z dnia 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej[14] w ten sposób, że wyeliminowały ograniczenia odnoszące się do tworzenia spółek prawa handlowego i przystępowania do nich przez gminę. Mowa o spółkach kapitałowych będących klubami sportowymi. Artykuł 61 ustawy o sporcie wskazywał bowiem, iż „ograniczenia dotyczące tworzenia spółek prawa handlowego i przystępowania przez gminę do nich, o których mowa w ust. 1 i 2, nie mają zastosowania do posiadania przez gminę akcji lub udziałów spółek zajmujących się czynnościami bankowymi, ubezpieczeniowymi oraz działalnością doradczą, promocyjną, edukacyjną i wydawniczą na rzecz samorządu terytorialnego, a także innych spółek ważnych dla rozwoju gminy, w tym klubów sportowych działających w formie spółki kapitałowej.”

Jednostki samorządu terytorialnego są uprawnione do wsparcia rozwoju sportu, poprzez zlecenie zadania podmiotom, które prowadząc działalność pożytku publicznego. Ponadto zadanie z tego zakresu może zostać zrealizowane z udziałem własnej jednostki organizacyjni, która zostanie utworzona na podstawie przepisów ustawy o finansach publicznych[15].

Przepis art. 14 pkt 7 tej ustawy stanowi, że „zadania własne jednostki samorządu terytorialnego w zakresie kultury fizycznej, w tym utrzymywania terenów rekreacyjnych i urządzeń sportowych, mogą być wykonywane przez samorządowe zakłady budżetowe”[16].

Kolejną podstawą prawną do finansowania wsparcia sportu w ramach budżetu jednostki samorządu terytorialnego jest treść art. 221 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych, który stanowi, że „podmioty niezaliczane do sektora finansów publicznych i niedziałające w celu osiągnięcia zysku mogą otrzymywać z budżetu jednostki samorządu terytorialnego dotacje celowe na cele publiczne, związane z realizacją zadań tej jednostki, a także na dofinansowanie inwestycji związanych z realizacją tych zadań.”

Jednocześnie w dalszej treści wskazanego przepisu ustawodawca wskazał, że w zależności od rodzaju zleconego zadania, różne są podstawy prawne określające warunki i tryb postępowania o udzielenie dotacji.

Wprowadzono zatem dwie ścieżki zlecania zadań dla podmiotów spoza sektora finansów publicznych. Pierwszą stanowi procedura w trybie ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie[17]. Ma ona zastosowanie do zadań publicznych, które są przedstawione w art. 4 ustawy oraz w trybie uchwały organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego.

Natomiast druga procedura ma odniesienie do innych zadań publicznych niż te wymienione w art. 4. Natomiast przepis art. 4 ustawy o działalności pożytku publicznego w punkcie 17 ujmuje zadanie w zakresie wspierania i upowszechniania kultury fizycznej, więc również sportu, co oznacza, iż w myśl przepisów ustawy o finansach publicznych „zlecenie zadania i udzielenie dotacji celowej z budżetu jednostki samorządu terytorialnego na wspieranie sportu następuje zgodnie z przepisami ustawy o działalności pożytku publicznego”[18].

Organizacjami pozarządowymi w świetle art. 3 ust. 2 są niebędące jednostkami sektora finansów publicznych, w rozumieniu ustawy o finansach publicznych, niedziałające w celu osiągnięcia zysku – osoby prawne lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, w tym fundacje i stowarzyszenia, z pewnymi zastrzeżeniami poczynionymi przez ustawodawcę[19].

„Organizacje pozarządowe, którym na podstawie ustawy może być m.in. powierzone wykonywanie określonych zadań publicznych, wraz z udzieleniem dotacji na finansowanie ich realizacji, lub których tego rodzaju zadania mogą być wspierane, wraz z udzieleniem dotacji na dofinansowanie ich realizacji, muszą prowadzić działalność pożytku publicznego. Działalnością pożytku publicznego jest działalność społecznie użyteczna prowadzona w sferze zadań publicznych określonych w art. 4 ustawy. Działalność społecznie użyteczna ma na względzie dobro określonych grup społecznych, które z uwagi na ich sytuację lub status wymagają opieki bądź wsparcia oraz ochronę i rozwój określonych, powszechnie akceptowanych wartości w różnych dziedzinach życia społecznego istotnych dla całego społeczeństwa bądź społeczności lokalnych”[20].

Zadanie publiczne, którego wykonanie w całości zostało powierzone wymaga pokrycia kosztów realizacji w całości, natomiast jedynie wsparcie wykonania zadania oznacza jego częściowe dofinansowanie przez jednostkę samorządu terytorialnego[21].

Przesłanka przedmiotowa niedziałania w celu osiągnięcia zysku nie jest natomiast równoznaczna z zakazem prowadzenia przez organizację pozarządową działalności na zasadzie odpłatności. Jak wynika bowiem z przepisów ustawy (art. 6 i nast.), działalność organizacji pozarządowych może być nieodpłatna lub odpłatna. W pierwszym przypadku za świadczone usługi nie pobiera się żadnego wynagrodzenia. Natomiast działalnością odpłatną pożytku publicznego jest działalność w zakresie wykonywania zadań należących do sfery zadań publicznych, w ramach realizacji przez organizację pozarządową celów statutowych, za którą pobiera wynagrodzenie. Działalnością odpłatną jest również sprzedaż towarów lub usług wytworzonych lub świadczonych przez osoby bezpośredniom korzystające z działalności pożytku publicznego, w szczególności w zakresie rehabilitacji oraz przystosowania do pracy zawodowej osób niepełnosprawnych oraz reintegracji zawodowej i społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, a także sprzedaż przedmiotów darowizny. Uzyskany z tej działalności przychód może służyć wyłącznie prowadzeniu działalności pożytku publicznego. Statutowa działalność organizacji pozarządowych nie jest działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej[22], chyba że zostaną spełnione przesłanki określone w art. 9 ust. 1 ustawy o działalności pożytku publicznego.

Sfera zadań publicznych, w których obrębie może być prowadzona działalność pożytku publicznego, określona w art. 4 ust. 1 ustawy, jest stosunkowo szeroka. Dotyczy ona bowiem aż 34 obszarów działalności organów administracji publicznej, wśród których znajdują się zadania w zakresie wspierania i upowszechniania kultury fizycznej (art. 4 ust. 1 pkt 17). Przepisy ustawy o działalności pożytku publicznego nakładają na organy administracji publicznej obowiązek prowadzenia działalności w sferze zadań publicznych określonych w tej ustawie we współpracy z organizacjami pozarządowymi, prowadzącymi, odpowiednio do terytorialnego zakresu działania organów administracji publicznej, działalność pożytku publicznego w zakresie odpowiadającym zadaniom tych organów. Współpraca ta odbywa się na zasadach: pomocniczości, suwerenności stron, partnerstwa, efektywności, uczciwej konkurencji i jawności. Może przybierać różne formy, określone w art. 5 ust. 2 ustawy, a jedną z nich jest możliwość zlecania organizacjom pozarządowym oraz podmiotom wymienionym w art. 3 ust. 3 ustawy realizacji zadań publicznych. Współpraca tego rodzaju ma podstawowe znaczenie z punktu widzenia możliwości finansowania ze środków publicznych rozwoju kultury fizycznej, w tym sportu. Jednostki samorządu terytorialnego mogą na podstawie przepisów ustawy o działalności pożytku publicznego zlecać realizację zadań w zakresie wspierania i upowszechniania kultury fizycznej w dwóch formach:

  1. powierzenia wykonywania tych zadań, wraz z udzieleniem dotacji na finansowanie ich realizacji, lub
  2. wspierania wykonywania tych zadań, wraz z udzieleniem dotacji na dofinansowanie ich realizacji.

Powierzenie wykonania zadania publicznego wymaga pełnego pokrycia kosztów jego realizacji, podczas gdy wspieranie wykonania takiego zadania wiąże się tylko z jego dofinansowaniem. Zarówno powierzenie przez jednostki samorządu terytorialnego, jak i wspieranie realizacji może dotyczyć wyłącznie zadań publicznych należących do zakresu działania tych jednostek, co wynika z art. 5 ust. 1 ustawy o działalności pożytku publicznego oraz art. 221 ustawy o finansach publicznych. W świetle regulacji art. 221 ust. 1 ustawy o finansach publicznych podmioty niezaliczane do sektora finansów publicznych i niedziałające w celu osiągnięcia zysku mogą otrzymywać z budżetu jednostki samorządu terytorialnego dotacje na cele publiczne związane z realizacją zadań tej jednostki[23]. Zakres działania poszczególnych jednostek samorządu terytorialnego określają ustawy o ich ustroju. Przypisanie zadań publicznych do każdego szczebla samorządu terytorialnego w ustawach ustrojowych ma jednak charakter generalny, zaś regulacje dotyczące zasad i form ich wykonywania oraz finansowania zawierają ustawy szczegółowe z zakresu materialnego prawa administracyjnego, które niekiedy odsyłają do uregulowania pewnych kwestii z tego zakresu do aktów prawa miejscowego[24]. Przykładem takiego rozwiązania jest realizacja i finansowanie zadań w zakresie rozwoju i rozpowszechniania kultury fizycznej, gdzie ustawa o działalności pożytku publicznego odnosi się do tego zagadnienia w sposób pełny, natomiast ustawa o sporcie, tworząc podstawę prawną do możliwości finansowego wspierania klubów sportowych z budżetu jednostki samorządu terytorialnego, jednocześnie odsyła do określenia przez organ stanowiący tej jednostki, w drodze uchwały, warunków i trybu postępowania w zakresie udzielania tego rodzaju wsparcia. Wykonywanie zadań przez jednostki samorządu terytorialnego wiąże się z dokonywaniem wydatków z ich budżetów.

[1]    Uzasadnienie do projektu ustawy o sporcie…, s. 17-19.

[2]    WyrokNSA z 13.03.2007 r., II GSK 303/06, LEX nr 316225.

[3]   M. Obrębalski, Wspieranie rozwoju sportu jako zadanie jednostek samorządu terytorialnego [w:] A. Babczuk, A. Talik (red)., Finansowanie sportu ze środków publicznych, Warszawa 2014, s. 7.

[4]   J. Kosowski, Finansowanie klubów sportowych na podstawie ustawy z 25.06.2010 r. o sporcie [w:] Samorząd Terytorialny nr 7-8/2012, s. 149.

[5]   S. Fundowicz, Prawo sportowe, Warszawa 2013, s. 163.

[6]    Rozporządzenie Ministra Sportu i Turystyki z dnia 10października 2014 r. w sprawie szczegółowych warunków uzyskiwania dofinansowania realizacji zadań inwestycyjnych oraz zadań z zakresu rozwijania sportu, trybu składania wniosków oraz przekazywania środków z Funduszu Rozwoju Kultury Fizycznej Dz. U. poz. 1391.

[7]     Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, Dz. U. z 2007 r. Nr 70, poz. 473 z poźn. zm.

[8]     Fundusz Rozwoju Kultury Fizycznej

[9]    Rozporządzenie Ministra Sportu i Turystyki z dnia 23 sierpnia 2010 r. w sprawie dofinansowania zadań ze środków Funduszu Rozwoju Kultury Fizycznej, Dz. U. Nr 156 poz. 1051.

[10]  Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu 25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r. Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.

[11]  Ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, Dz. U. z 2013 r. poz. 594 ze zm.

[12] Ustawa z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym, Dz. U. z 2013 r. poz. 595 ze zm.

[13] Ustawa z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa, Dz. U. z 2013 r. poz. 596 ze zm.

[14] Ustawa z 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej, Dz. U. z 1997 r. Nr 9, poz. 43, z późn. zm.

[15] W. Cajsel, Ustawa o sporcie. Komentarz, Warszawa 2011, s. 228.

[16] K. Sawicka, Finansowanie…, s. 247.

[17]  Ustawa z 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, Dz. U. z 2010 r., Nr 234, poz. 1536.

[18] K. Sawicka, Finansowanie s. 248.

[19]  J. Blicharz, A. Huchla, Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Komentarz, Warszawa 2008, s. 33

[20] H. Izdebski, Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Komentarz, Warszawa 2003, s. 24 i n.

[21]    E. Koniuszewska, K. Święch, Dotowanie organizacji pozarządowych z budżetu jednostki samorządu terytorialnego – wybrane zagadnienia [w:] A. Dobaczewska, E. Juchniewicz, T. Sowiński red., Daniny publiczne. Prawo finansowe wobec wyzwań XXI wieku, Warszawa 2010, s. 300 i n.

[22]  Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej, Dz. U. z 2010 r., Nr 220, poz. 1447 z późn. zm.

[23]   E. Koniuszewska, K. Święch, Dotowanie organizacji pozarządowych z budżetu jednostki samorządu terytorialnego – wybrane zagadnienia [w:] A. Dobaczewska, E. Juchniewicz, T. Sowiński (red.), Daniny publiczne. Prawo finansowe wobec wyzwań XXI wieku, Warszawa 2010, s. 300 i n.; T. Augustyniak-Górna, Dotacje z budżetów jednostek samorządu terytorialnego [w:] W. Miemiec (red.), Gospodarka budżetowa jednostek samorządu terytorialnego, Wrocław 2006, s. 95 i n.

[24]   Z. Ofiarski, M. Mokrzyc, B. Rutkowski, Reforma samorządu terytorialnego, t. I. Zagadnienia administracyjnoprawne, Szczecin-Zielona Góra 1998, s. 37, 82, 108; K. Byjoch, J. Sulmierski, J.P. Tarno, Samorząd terytorialny po reformie ustrojowej państwa, Warszawa 2000, s. 30 i n.; A. Agapszowicz, Z. Gilowska, M. Taniewska-Peszko, Prawo samorządu terytorialnego w zarysie, wyd. 2, Katowice 2001, s. 61 i n.

Wspieranie i finansowanie sportu przez gminę

9 Kwi

zakończenie pracy licencjackiej

Zakres prawnych możliwości finansowania rozwoju sportu z budżetu jednostek samorządu terytorialnego w sposób znaczący poszerzony został w następstwie przeprowadzonych w 2010 r. prac legislacyjnych, w których wyniku została uchwalona ustawa o sporcie oraz dokonana istotna nowelizacja ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Zadania samorządu terytorialnego w dziedzinie kultury fizycznej mogą być realizowane przez własne jednostki organizacyjne bądź przez podmioty zewnętrzne, którym tego rodzaju zadania będą zlecane do wykonania lub które będą współdziałały przy ich wykonywaniu z daną jednostką samorządu terytorialnego. Innym rozwiązaniem mającym na celu rozwój sportu i umacnianie jego struktury organizacyjnej, a także ułatwiającym gminom realizację zadań własnych, jest umożliwienie kapitałowego uczestnictwa gminy w klubie sportowym działającym w formie spółki kapitałowej.

Charakterystyczne dla zadań własnych jednostek samorządu w dziedzinie kultury fizycznej oraz tworzenia warunków sprzyjających rozwojowi sportu jest ich zlecanie w szerokim zakresie do wykonania podmiotom zewnętrznym. Organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego może na podstawie art. 27 ust. 2 ustawy o sporcie określić, w drodze uchwały, warunki i tryb finansowania zadania własnego dotyczącego wspierania rozwoju sportu, wskazując w uchwale cel publiczny z zakresu sportu, który jednostka ta zamierza osiągnąć. Podjęcie tego rodzaju uchwały nie jest jednak obligatoryjne. Jednostka samorządu terytorialnego ma bowiem również inne możliwości prawne realizacji zadań w dziedzinie kultury fizycznej, a przepisy ustawy o sporcie nie naruszają uprawnień tej jednostki do wspierania kultury fizycznej na podstawie przepisów odrębnych. Regulacja przyjęta w ustawie o sporcie służy jedynie rozszerzeniu możliwości wspierania sportu przez jednostki samorządu terytorialnego w drodze dofinansowanie klubów sportowych niedziałających w celu osiągnięcia zysku. Dofinansowanie następuje w formie dotacji celowej, z zastosowaniem przepisów ustawy o finansach publicznych w zakresie udzielania dotacji celowych dla podmiotów niezaliczanych do sektora finansów publicznych i niedziałających w celu osiągnięcia zysku. Oznacza to konieczność uwzględnienia tych przepisów przy określaniu przez organ stanowiący warunków i trybu finansowania rozwoju sportu na podstawie art. 27 ust. 2 ustawy o sporcie. W szczególności będą wchodziły w grę przepisy art. 221 ust. 3 i 4 ustawy o finansach publicznych dotyczące postanowień umowy będącej podstawą udzielenia dotacji celowej oraz obowiązku określenia trybu postępowania o udzielenie dotacji, sposobu jej rozliczania oraz sposobu kontroli zlecanego zadania.

Odrębną podstawę prawną do finansowego wspierania sportu z budżetu jednostki samorządu terytorialnego tworzą przepisy art. 221 ustawy o finansach publicznych. Beneficjentami takiego wsparcia w formie dotacji celowej, przeznaczonej na cele publiczne, mogą być podmioty niezaliczane do sektora finansów publicznych i niedziałające w celu osiągnięcia zysku, którym jednostka samorządu terytorialnego zleci do wykonania własne zadanie. Jednocześnie na podstawie tych przepisów, w zależności od rodzaju zlecanego zadania, zostały zróżnicowane podstawy prawne dotyczące określenia warunków i trybu postępowania o udzielenie dotacji. Zlecenie zadania i udzielenie dotacji może nastąpić albo w trybie ustawy o działalności pożytku publicznego w odniesieniu do zadań publicznych określonych w art. 4 tej ustawy, albo w trybie uchwały organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego w stosunku do innych zadań publicznych, podjętej na podstawie art. 221 ust. 4 ustawy o finansach publicznych. Wspieranie i upowszechnianie kultury fizycznej jest jednym z zadań określonych w art. 4 ustawy o działalności pożytku publicznego. Oznacza to zatem, że na podstawie przepisów ustawy o finansach publicznych zlecenie zadania i udzielenie dotacji celowej z budżetu jednostki samorządu terytorialnego na wsparcie sportu następuje zgodnie z przepisami ustawy o działalności pożytku publicznego.

W sytuacji kiedy jednostka samorządu terytorialnego nie podejmie na podstawie art. 27 ust. 2 ustawy o sporcie uchwały w sprawie określenia warunków i trybu finansowania rozwoju sportu, podstawę prawną finansowego wspierania rozwoju sportu będą stanowiły przepisy ustawy o działalności pożytku publicznego, do których stosowania odsyła ustawa o finansach publicznych. Ze wsparcia na tej podstawie będą mogły korzystać, poza organizacjami pozarządowymi, także m.in. kluby sportowe będące spółkami działającymi na podstawie przepisów ustawy o sporcie, które nie działają w celu osiągnięcia zysku oraz przeznaczają całość dochodu na realizację celów statutowych oraz nie przeznaczają zysku do podziału między swoich członków, udziałowców, akcjonariuszy i pracowników. Jeżeli natomiast jednostka samorządu terytorialnego stworzy podstawę prawną do finansowania rozwoju sportu na podstawie art. 27 ust. 2 ustawy o sporcie, to fakt ten nie wyklucza jednoczesnego stosowania zasad i procedury zlecania zadań z zakresu wspierania i upowszechniania kultury fizycznej innym, niż kluby sportowe, podmiotom niedziałającym w celu osiągnięcia zysku i nienależącym do sektora finansów publicznych w oparciu o przepisy ustawy o działalności pożytku publicznego.

Ponadto należy zaznaczyć, że wprowadzenie w wyniku nowelizacji ustawy o działalności pożytku publicznego możliwości stosowania trybu uproszczonego do zlecania zdań w sferze kultury fizycznej organizacjom pozarządowym oraz możliwości realizacji takich zadań w formie inicjatywy lokalnej, stwarza z jednej strony szansę na łatwiejsze pozyskanie środków publicznych przez te organizacje na realizację ich zadań statutowych, z drugiej – na szybsze i pełniejsze zaspokajanie potrzeb społeczności lokalnych podejmujących inicjatywę lokalną[1].

[1] Krystyna Sawicka, Finansowanie…, s. 269-270.

Wyróżnienia i nagrody pieniężne przyznawane trenerom

1 Mar

Przykładowy Regulamin przyznawania nagród pieniężnych i wyróżnień dla trenerów wyróżniających się osiągnięciami w działalności sportowej jako Załącznik do Uchwały Nr 223/XXI/2015 Rady Miejskiej w Sosnowcu z dnia 29 października 2015 r.

,,§ 1. Niniejszy regulamin określa warunki, tryb przyznawania nagród pieniężnych i wyróżnień, a także rodzaje wyróżnień i wysokość nagród pieniężnych dla trenerów wyróżniających się osiągnięciami w działalności sportowej.

  • 2. Laureatami nagród pieniężnych i wyróżnień mogą być trenerzy będący mieszkańcami miasta Sosnowca w rozumieniu art. 25 ustawy Kodeks Cywilny.
  • 3. 1. Uwzględniając postanowienia ust. 2, nagrodę pieniężną może otrzymać trener, jeżeli prowadzony przez niego zawodnik (zespół zawodników) osiągnął w kategorii seniora, młodzieżowca lub juniora wysoki wynik w sporcie zespołowym lub indywidualnym, tj. zajął miejsce od pierwszego do trzeciego w Igrzyskach Olimpijskich, Igrzyskach Paraolimpijskich, Igrzyskach Głuchych, Młodzieżowych Igrzyskach Olimpijskich, Mistrzostwach Świata lub Mistrzostwach Europy.
  1. Nagrodę można przyznać, jeżeli wynik sportowy, o którym mowa w ust. 1, zostanie osiągnięty dla klubu sportowego mającego siedzibę:
  • na terenie Gminy Sosnowiec lub
  • poza terenem Gminy Sosnowiec:
  1. jeżeli dana dyscyplina sportu nie jest prowadzona przez klub sportowy mający siedzibę na terenie Gminy Sosnowiec bądź
  2. jest prowadzona przez klub sportowy mający siedzibę na terenie Gminy Sosnowiec na poziomie niższym od poziomu reprezentowanego przez zawodnika.
  3. Z zastrzeżeniem ust. 4, wysokość nagrody określa tabela stanowiąca załącznik do niniejszego regulaminu.
  4. Za osiągnięcia sportowe uzyskane w toku jednej imprezy sportowej trenerowi może zostać przyznana wyłącznie jedna nagroda pieniężna.
  • 4. 1. Przy uwzględnieniu postanowień § 3 ust. 2, wyróżnienie może otrzymać trener, jeżeli prowadzony przez niego zawodnik (zespół zawodników) osiągnął następujący wynik sportowy:
  • reprezentował Polskę w Igrzyskach Olimpijskich, Igrzyskach Paraolimpijskich, Igrzyskach Głuchych, Młodzieżowych Igrzyskach Olimpijskich, Mistrzostwach Świata lub Mistrzostwach Europy;
  • zajął miejsce od pierwszego do dziesiątego w klasyfikacji generalnej zawodów o Puchar Świata lub Puchar Europy;
  • zajął miejsce od pierwszego do dziesiątego w zawodach sportowych o randze Mistrzostw Polski;
  • uczestniczył w reprezentacji Polski;
  • awansował do wyższej klasy w rozgrywkach ligowych lub utrzymał się w najwyższej klasie rozgrywek ligowych.
  1. Wyróżnienie ma formę rzeczową, tj. statuetki oraz listu gratulacyjnego.
  • 5. 1. Z wnioskiem o przyznanie nagrody pieniężnej lub wyróżnienia może wystąpić:
  • właściwy organ statutowy klubu sportowego trenera;
  • Dyrektor Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji w Sosnowcu;
  • organizacja pozarządowa prowadząca działalność w dziedzinie sportu;
  • zawodnik, który osiągnął wynik sportowy przy współpracy z trenerem.
  1. Wniosek o przyznanie nagrody pieniężnej lub wyróżnienia powinien zawierać:
  • imię i nazwisko oraz adres zamieszkania trenera;
  • dane dotyczące klubu sportowego trenera;
  • uwierzytelnione przez podmiot zrzeszający lub właściwy związek sportowy informacje o osiągnięciach, za które ma zostać przyznana nagroda pieniężna lub wyróżnienie;
  • wskazanie dyscypliny sportowej;
  • uzasadnienie;
  • oświadczenie trenera o wyrażeniu zgody na przetwarzanie jego danych osobowych na cele związane z przyznaniem nagrody pieniężnej lub wyróżnienia oraz na upublicznienie faktu przyznania nagrody pieniężnej lub wyróżnienia.
  1. Wnioski o przyznanie nagrody pieniężnej lub wyróżnienia należy składać w sekretariacie Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji w Sosnowcu w terminach każdorazowo:
  • do dnia 30 kwietnia – za pierwszy kwartał roku kalendarzowego, w którym trener uzyskał osiągnięcie w działalności sportowej;
  • do dnia 31 lipca – za drugi kwartał roku kalendarzowego, w którym trener uzyskał osiągnięcie w działalności sportowej;
  • do dnia 31 października – za trzeci kwartał roku kalendarzowego, w którym trener uzyskał osiągnięcie w działalności sportowej;
  • do dnia 31 stycznia – za czwarty kwartał poprzedniego roku kalendarzowego, w którym trener uzyskał osiągnięcie w działalności sportowej.
  • 6. 1. Wnioski, o których mowa w § 5, rozpatruje zespół do spraw opiniowania wniosków o przyznanie nagród i wyróżnień za wyniki sportowe powołany przez Prezydenta Miasta Sosnowca (dalej: zespół).
  1. Zespół składa się z:
  • trzech pracowników Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji w Sosnowcu,
  • dwóch radnych Rady Miejskiej w Sosnowcu.
  1. Do zadań zespołu należy w szczególności:
  • analiza formalna i merytoryczna złożonych wniosków z uwzględnieniem znaczenia osiągnięcia w działalności sportowej dla miasta Sosnowca;
  • przedstawianie Prezydentowi Miasta Sosnowca kandydatów do nagród pieniężnych i wyróżnień;
  • uzasadnianie wyboru kandydatów do nagród pieniężnych i wyróżnień.
  • 7. 1. Nagrody pieniężne i wyróżnienia przyznaje Prezydent Miasta Sosnowca. Decyzja Prezydenta Miasta Sosnowca o przyznaniu bądź o odmowie przyznania nagrody pieniężnej lub wyróżnienia jest ostateczna. Od decyzji w tym przedmiocie nie przysługuje odwołanie.
  1. Uroczystość wręczania nagród pieniężnych i wyróżnień odbywa się w terminie wyznaczonym przez Prezydenta Miasta Sosnowca.
  • 8. 1. Złożenie wniosku o przyznanie nagrody pieniężnej lub wyróżnienia nie jest równoznaczne z ich przyznaniem.
  1. Ilość przyznanych w danym roku kalendarzowym nagród pieniężnych i wyróżnień jest uzależniona od wysokości środków finansowych zaplanowanych na ten cel w budżecie miasta Sosnowca.
  • 9. Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji w Sosnowcu prowadzi ewidencję trenerów, którym zostały przyznane nagrody pieniężne lub wyróżnienia”59.
OSIĄGNIĘCIE KWOTA NAGRODY (PLN)
SENIOR MŁODZIEŻOWIEC. JUNIOR
Igrzyska Olimpijskie, Igrzyska    
Paraolimpijskie. Igrzyska    
Głuchych, Młodzieżowe Igrzyska    
Olimpijskie:    
I miejsce: 5.000 2.500
II miejsce: 4.000 2.000
III miejsce: 3.500 1.500
Mistrzostwa Świata:    
I miejsce: 4.000 2.000
II miejsce: 3.000 1.500
III miejsce: 2.000 1.000
Mistrzostwa Europy:    
I miejsce: 3.000 1.500
II miejsce: 2.000 1.200
III miejsce: 1.500 1.000
Tabela 3. Wysokości nagród dla trenerów w Sosnowcu.

Wspieranie rozwoju sportu

25 Lu

Odrębne unormowania pozwalają jednostkom samorządu terytorialnego na prowadzenie (z określonymi obostrzeniami) np. spółek, z zastrzeżeniem, że ich działalność polega wyłącznie na wykonywaniu zadań publicznych. Promocja oraz działanie na rzecz rozwoju kultury fizycznej i sportu doskonale wpisuje się w ten zakres działań. W związku z tym nic nie stoi na przeszkodzie, aby konkretna jednostka samorządu terytorialnego tworzyła bądź posiadała udziały w klubach sportowych. Tego typu praktyka jest w Polsce dość powszechna. Jednostki często angażują się w ten sposób – szczególnie w przypadku chęci pomocy klubom, które w jakiś sposób na stałe wpisały się w historię miasta (np. poprzez długość istnienia lub osiąganie wysokich wyników we współzawodnictwie), a w danym momencie mają problemy finansowe, organizacyjne czy infrastrukturalne[1].

Ważnym wkładem władz samorządowych w rozwój sportu jest budowa i modernizacja obiektów sportowych (stadiony, hale, pływalnie) oraz infrastruktury z nimi związanej. W Polsce zdecydowana większość wszystkich inwestycji w szeroko rozumianą infrastrukturę sportową jest realizowana z udziałem jednostek samorządu terytorialnego.

Jeszcze innym sposobem władz samorządowych wspomagania rozwoju sportu jest wspieranie aktywności fizycznej dzieci i młodzieży szkolnej poprzez np. finansowanie działalności międzyszkolnych ośrodków sportu, tworzenie wyspecjalizowanych sportowo klas w szkołach podległych danym jednostkom, budowę i utrzymanie przyległych do szkół hal, boisk sportowych czy pływalni[2].

[1]    P. Jastrzębski, Rola władz samorządowych w rozwoju sportu w Polsce [w:] K. Nessel (red.) Bohaterowie drugiego planu, Kraków 2015.

[2]   M. Otrębalski, Wspieranie rozwoju sportu jako zadanie jednostek samorządu terytorialnego [w:] A. Talik (red.), Finansowanie sportu ze środków publicznych, Warszawa 2014.

Istota i zadania edukacji zdrowotnej

2 Sty

Wiele osób nie zdaje sobie sprawy z tego, że stan zdrowia pośrednio bądź bezpośrednio warunkuje jakość ich życia, nie wie także, jak aktywnie wpływać na własny potencjał zdrowotny. Tych umiejętności powinniśmy się uczyć już od najmłodszych lat i temu właśnie celowi służy edukacja zdrowotna. Specjaliści podkreślają, że jest ona podstawowym prawem każ­dego dziecka, ponieważ przekazując dzieciom wiedzę o zdrowiu i kształtu­jąc odpowiednie nawyki i zachowania, ułatwiamy im prowadzenie zdrowe­go stylu życia[1].

Zatem edukację zdrowotną definiuje się jako proces, w którym ludzie uczą się dbać o zdrowie własne i społeczności, w której żyją [2]. Podczas gdy promocja zdrowia to działania ukierunkowane na poszczególne systemy społeczne, edukacja zdrowotna jest zorientowana przede wszystkim na jednostki[3].

Wyróżnia się trzy zasadnicze cele edukacji zdrowotnej:

  • Zachęcanie ludzi do identyfikacji własnych problemów zdrowotnych i podejmowania aktywnych działań w celu ich rozwiązania.
  • Pomoc w podejmowaniu racjonalnych decyzji i wyborów wspierających harmonijny rozwój i zdrowie (fizyczne, psychiczne, społeczne i ducho­we) w sposób uwzględniający potrzeby innych ludzi i środowiska.
  • Kształtowanie zdrowego stylu życia.

Szczegółowy przegląd celów edukacji zdrowotnej, według różnych autorów, zawiera tabela 5. Uwagę zwraca przede wszystkim klasyfikacja M. Demela, w której brak wskaźników skuteczności, ponieważ cele ope­racyjne są sformułowane w kategoriach intrapsychicznych właściwości podmiotu.

Obecnie w praktyce edukacyjnej przyjmuje się, że edukacja zdrowotna powinna polegać na równoległym działaniu dwukierunkowym: przekazy­waniu wiedzy oraz kształtowaniu umiejętności, przekonań i postaw nie­zbędnych do zachowania i doskonalenia zdrowia. Tradycyjnie w edukacji zdrowotnej dominowało przekazywanie samych tylko informacji, jednak jak się później okazało – związek między przyrostem wiedzy a zmianą za­chowań był niewielki4. Zatem, aby podejmowana edukacja była skuteczna, musi także uwzględniać drugi ze wspomnianych kierunków działań.

Tabela 5

Przykłady celów edukacji zdrowotnej dzieci i młodzieży według różnych autorów

Cel nadrzędny Zadania (cele operacyjne) Wskaźniki

skuteczności

Pełna osobowość (M. Demel) –   wykształcenie nawyków bezpośred­nio lub pośrednio związanych

z ochroną i doskonaleniem zdrowia fizycznego i psychicznego;

–    wyrabianie odpowiednich sprawności;

–    nastawienie woli i kształtowanie postaw umożliwiających stoso­wanie zasad higieny, skutecznej pielęgnacji, zapobiegania choro­bom i leczenia;

– pobudzanie pozytywnego zainte­resowania sprawami zdrowia w wyniku epizodycznego i systematycznego wzbogacania i pogłębiania wiedzy o sobie oraz o prawach rządzących zdrowiem publicznym.
Zdrowy styl życia Nabywanie i (lub) korekta: korzystne
(koncepcja – wiedzy o zdrowiu, czynnikach zachowań
behawioralna)

>

zwiększających jego potencjał i stwarzający ryzyko dla zdrowia;

–   postaw wobec zdrowia swojego i innych;

–    umiejętności niezbędnych dla kształtowania zachowań sprzyjają­cych zdrowiu i radzenia sobie

z nowymi sytuacjami;

–    podejmowania właściwych decyzji.

zdrowotnym
Przygotowanie Rozwijanie u uczniów chęci, zdolności zmiany, jaki
ucznia do roli  i kompetencji do działania, czyli: ludzie wprowadzają
aktywnego członka – wiedzy (specyficznej)  we własnym
demokratycznego i umiejętności „wglądu” w siebie; życiu i społeczności,
społeczeństwa, który sam lub / grupą innych ludzi może pod­jął działania dla tworzenia zdrowego zycia i środowiska (II II. Jensen) –    zaangażowania i motywacji;

–   wizji przyszłości;

–    doświadczeń zdobytych

w konkretnych działaniach, w praktyce.

w której

[1]  WHO, UNESCO, UNICEF. Wszechstronna szkolna edukacja zdrowotna. Przewodnik do działania, „Lider 1993, nr 5, s. 5; B. Woynarowska (red.), Edukacja zdrowotna…, dz. cyt., s. 32.                       ‚

[2]  T. Williams, Szkolne wychowanie zdrowotne w Europie, „Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne” 1989, nr 7-8, s. 159.

[3]  B. Woynarowska (red.), Zdrowie i szkoła, dz. cyt., s. 423-424.