Archiwum | pisanie prac magisterskich, licencjackich, zaliczeniowych RSS feed for this section

Ideologia medycyny naprawczej a promocja zdrowia

31 Lip

Wspominaliśmy już o nieadekwatności ideologii medycyny naprawczej dla promocji zdrowia. Nieadekwatne tym samym, są jej instytucje, modele ról zawodowych i organizacja opieki, odzwierciedlające tę ideologię. Reorientacja służby zdrowia – na­kierowanie jej na włączenie do swego repertuaru działań promu­jących zdrowie, a więc znaczne rozszerzenie zakresu jej działań – wymaga także zmian w profilu kształcenia personelu medycz­nego. Lekarz, pielęgniarka powinni nie tylko zajmować się leczeniem pacjenta czy profilaktyką określonych schorzeń, ale także zwiększać świadomość zdrowotną, rozbudzać potrzeby zdrowotne i uczyć sposobów ich zaspokajania. Wyizolowany dotychczas ze swego kontekstu (fizycznego i społecznego) pa­cjent ma odtąd być postrzegany na tle swoich warunków życia, pracy, środowiska zamieszkania, a także rodziny, społeczności lokalnej. Zamiast biernym odbiorcą usług medycznych ma być świadomym podmiotem kształtującym swoje zdrowie, a rolą służby zdrowia jest mu to ułatwić. Wymaga to zmiany hierarchii wartości istniejących w praktyce medycznej, sposobów działa­nia, a także zmiany dominującego stosunku pacjent-lekarz, z patemalistycznego na partnerski.

Wszystkie powyższe działania mogą być zarówno elemen­tami jednego, zintegrowanego programu zmiany społecznej, jak i rozproszonymi działaniami różnych sektorów. Ambicją pro­mocji zdrowia jest oczywiście ta pierwsza opcja. Miejscem, w którym ma się przede wszystkim dokonywać owa integracja, jest „siedlisko” ludzkie (setting), czyli miejsce, w którym ludzie mieszkają, pracują, uczą się, uzyskują opiekę zdrowotną, korzys­tają ze świadczeń i spędzają swój wolny czas. Stwarzatokompleksową możliwość zmiany warunków ich życia na zdrow­sze, a w tym kontekście także pomoc w dokonywaniu przez nich prozdrowotnych wyborów w zakresie stylu życia.

Reklamy

Kształtowanie programów profilaktycznych

30 Lip

Społeczności lokalne i różne grupy społeczne powinny mieć swój udział nie tylko w realizacji odpowiednich, programów prozdrowotnych ich dotyczących, ale także mieć wpływ na kształtowanie owych programów, ustalanie priorytetów, kon­trolę ich przebiegu. Rola ich powinna tu być w znacznej mierze podmiotowa, charakterystyczna dla ruchu społecznego. Oczy­wiście, aby była możliwa taka partycypacja społeczna w działal­ności prozdrowotnej, musi być spełniony cały szereg warunków mikro- i makrospołecznych. Właściwą ramą dla aktywizacji społecznej są więc zarówno demokratyczne mechanizmy społeczne (społeczeństwo obywatelskie – spontaniczne grupy interesów, niezależne od struktur państwowych), jak i możliwości zdobycia właściwego poziomu wiedzy i umiejętności prozdrowotnych, świadomość i indywidualne kwalifikacje ludzi. Istotną charak­terystyką pożądanej tu aktywności społecznej są także tzw. wzory zachowań obywatelskich i „cnót obywatel­skich”,  do których należą wykształcone sys­temy wartości, tożsamość jednostek, aktywność indywidualna, zaangażowanie społeczne, realizacja zbiorowych aspiracji, po­czucie więzi grupowych, zdolność do samoorganizowania się, samorządność, kreatywność i racjonalizm działań, a także wzory zachowań realizujących działania dla wspólnego dobra, zdol­ność do ofiarności, przezwyciężania egocentryzmu i gotowość do współdziałania z innymi.

Działalność promocyjna w sferze zdrowia

29 Lip

Nabywanie odpowiedniej wiedzy niezbędnej dla zdrowia i realizacja prozdrowotnego stylu życia, stanowią więc niewąt­pliwie trzon działalności promocyjnej, obok których jednak muszą się pojawić działania wielu instytucjonalnych partnerów w społeczeństwie. Aby jednostka czy rodzina mogła korzystać ze służących jej zdrowiu własnych umiejętności, musi mieć moż­liwości dokonania właściwych wyborów, uzależnionych z kolei od dostępności niezbędnych dóbr i usług (odpowiedniej, zdrowej żywności, właściwego standardu mieszkań, właściwej opieki zdrowotnej, bezpiecznych warunków pracy i publicznego trans­portu, warunków dla masowego sportu i aktywności fizycznej itp). W swoim życiu codziennym ludzie nieustannie dokonują wyborów dotyczących wszystkich najdrobniejszych spraw. Wy­bory te mogą być dokonywane spośród wielu bądź niewielu alternatyw, spośród bardziej lub mniej pracochłonnych, czaso­chłonnych czy kosztownych możliwości.

Kształtowanie prozdrowotnych stylów życia może być tylko wtedy efektywne na szerszą skalę, jeżeli indywidualne wybory będą wyborami łatwymi. Badania prowadzone na ten temat wskazują, że większość ludzi postawionych w sytuacji wyboru decyduje się na te rozwiązania, które wymagają stosun­kowo najmniej nakładów finansowych, najmniej czasu i są najmniej uciążliwe w relacji do osiąganych korzyści, niezależnie od tego, jak te korzyści są przez nich definiowane. Wybory z zakresu prozdrowotnych, tak jak i innych, elementów stylu życia są więc wyraźnie osadzone w kontekście społecznym i ekonomicznym.

Jedną z najistotniejszych ról przy wdrażaniu promocji zdro­wia pełni polityka państwa, której naczelną zasadą powinno być nadawanie zdrowiu społeczeństwa rangi nie mniejszej niż gos­podarka. U podstaw jej działalności musi leżeć założenie, że zdrowie jest nie tylko naczelną wartością i fundamentalnym prawem człowieka, ale także racjonalną społecznie inwestycją. Wartość zdrowia winna więc być respektowana nie tylko w instytucjach medycyny, ale we wszystkich sektorach polityki państwa, a zwłaszcza w przemyśle, rolnictwie, handlu i usługach, komunikacji i edukacji.

Interwencja w sferze zdrowia

28 Lip

Inne są także metody oddziaływania tradycyjnego modelu profilaktycznego i modelu promocji zdrowia. Posługując się rozróżnieniem metod interwencji w sferze zdrowia publicznego wprowadzonym przez Beattiego można wykazać, że te pierwsze są oparte na oddziaływaniach typu autorytarnego, a drugie — raczej na negocjacjach.

Tabela 1. Metody interwencji w sferze zdrowia

 

Autorytarne

Indywidualne

Techniki perswazyjne

Regulacje prawne (np. obowiązek szczepień)

Kolektywne

Porady zdrowotne

Działania społeczności lokalnych na rzecz zdrowia

 

Negocjowanie

Porównanie założeń, jakimi oba podejścia (tj. profilaktyczne i promocyjne) posługują się w celu kształtowania prozdrowotnych postaw i zachowań, niewątpliwie ukazuje głębsze osadzenie tych drugich zarówno w realiach życia ludzi, jak i dorobku nauk o zachowaniu. Aby jednak porównanie takie było „fair”, należy zwrócić uwagę, że porównujemy, z jednej strony, model od wielu lat realizowany w praktyce, którego słabości miały szansę się ujawnić, z drugiej zaś, mamy do czynienia z modelem normatyw­nym i życzeniowym, którego weryfikacja przez praktykę dopiero się rozpoczyna i problemy z jego aplikacją możemy na razie tylko (być może nie w pełni) antycypować.

Promocja zdrowia dostrzega, że złożoność uwarunkowań zdrowia wymaga wielu partnerów, z różnych poziomów or­ganizacji społeczeństwa. „Partnerstwo dla zdrowia” wymaga więc współdziałania pojedynczych ludzi, ich rodzin, społeczności lokalnych, organizacji pozarządowych, mass mediów, a także ośrodków władzy i administracji państwowej różnych szczebli. Na szczególną uwagę zasługuje tu odpowiednia polityka zdro­wotna państwa, przejawiająca się w tworzeniu właściwych pod­staw legislacyjnych i alokacji środków wspierających prozdrowotne działania. Promocja zdrowia jest zatem procesem prze­kraczającym znacznie tradycyjną działalność „sektora zdrowia”. Według wspomnianej już Karty Ottawskiej promocja zdro­wia winna być realizowana poprzez określone działania zaliczone do pięciu podstawowych obszarów. Są to:

–        tworzenie prozdrowotnej polityki państwa,

–        kreowanie środowisk sprzyjających zdrowiu,

–        wzmacnianie mobilizacji i partycypacji społecznej na rzecz zdrowia,

–        rozwijanie indywidualnych umiejętności prozdrowotnych,

–        reorientacja służby zdrowia.

Teoretyczne aspekty zachowań zdrowotnych

27 Lip

Jeżeliby chcielibyśmy dopatrywać się w istniejących w naukach społecz­nych teoriach inspiracji dla określonego rozumienia zachowań zdrowotnych i możliwości oddziaływania na nie, to według założeń profilaktyki zachowania te można by wywieść z teorii racjonalnego wyboru i „ekonomicznej teorii zachowań ludz­kich” Gary Beckera, podczas gdy promocja zdrowia oscyluje w kierunku kon­cepcji stylów życia Maxa Webera czy Pierre’a Bourdieu.

Według teorii racjonalnego wyboru ludzie są zorientowani na osiąganie ważnych dla nich celów, dysponują uporządkowa­nymi ich hierarchiami i w związku z tym klarownymi preferen­cjami określonych, podporządkowanych tym celom zachowań. Przy wyborze zachowań, ustalaniu swoich działań racjonalnie rozpatrują istniejące alternatywy, uwzględniając ponoszone ko­szty i zyski. Oddziaływania profilaktyczne odwołują się do owej racjonalności i – biorąc pod uwagę wysoką wartość zdrowia w społeczeństwie – oczekują, że informacje o zagrożeniach tej wartości spowodują modyfikację zachowań. Tak więc na przykład już samo dostarczenie niezbitego dowodu na to, że palenie papierosów powoduje raka płuc, spowoduje racjonalną reakcję w postaci zaniechania palenia. Niewielkie sukcesy takich wielo­letnich oddziaływań pokazują jednak, że takie podejście w prak­tyce było zawodne.

Promocja zdrowia zwraca natomiast uwagę na społeczne determinanty ludzkich wyborów, na strukturalnie i kulturowo uwarunkowane ich prawdopodobieństwa. Wolność ludzi przy wyborze określonego stylu życia jest ograniczona; ograniczona do alternatyw wyznaczanych ich miejscem w strukturze społecz­nej, sytuacją życiową, wartościami wpojonymi w procesie so­cjalizacji czy tradycją. Jeżeli więc nawet ludzkimi wyborami kieruje jakaś racjonalność, to nie wyznacza ich do końca. To istotne rozróżnienie obu omawianych orientacji zdrowia pub­licznego pomaga w praktyce dostrzegać znacznie bardziej realis­tyczne możliwości kształtowania zachowań ludzkich.

Metody oświaty zdrowotnej

26 Lip

Już pierwsze próby poszukiwania skutecznych metod zwal­czania chorób przewlekłych skierowały uwagę badaczy ku ludz­kim zachowaniom, które towarzyszyły ich występowaniu, a jed­nocześnie — jak sądzono — poddawały się modyfikacjom (na przykład picie alkoholu czy palenie tytoniu). W latach sześćdzie­siątych upatrywano w edukacji zdrowotnej podstawowy klucz do uporania się z tymi problemami. Edukacja zdrowotna, nakierowana głównie na prewencję, koncentrowała się przede wszystkim na oddziaływaniach mających na celu eliminację zachowań niosących w sobie ryzyko rożnych chorób. Sprowa­dzały się one często do kampanii „zakazów”, straszenia i ekspo­nowania zagrożeń, poprzez ulotki i plakaty: „Nie pij”, „Nie pal”, „Alkohol twój wróg”, „Gruźlica czyha”, „Tęp muchy” – które za pomocą odpowiednio przerażających wizji graficznych ostrze­gały przed niebezpieczeństwami, na jakie narażają się nie prze­strzegający tych zakazów i nakazów. Oczywiście pojawiały się także hasła pozytywne, mające przyczynić się do wzrostu ogólne­go poziomu zdrowia – „Sport to zdrowie”, „Pij mleko”, jednak ciężar gatunkowy tych oddziaływań skupiał się głównie na iden­tyfikowaniu i ostrzeganiu przed czynnikami chorobotwórczymi.

W miarę rozwoju i doskonalenia się metod oświaty zdrowot­nej hasłowe oddziaływanie coraz częściej przybierało formy bardziej systematycznych działań edukacyjnych, między innymi przez wprowadzanie ich do formalnych instytucji edukacyjnych z przekonaniem, że są one „siłą napędową innowacyjnego myś­lenia i zmiany”, a także ze względu na doceniony już fakt, że większość zachowań zdrowotnych ma swoje korzenie w dzieciń­stwie i młodości. Rozwój masowych środków przekazu stworzył nowe dodatkowe możliwości informowania społeczeństwa o chorobach i sposobach ich unikania. Jeszcze dzisiaj tradycyjna, zorientowana na prewencję oświata zdrowot­na koncentruje się przede wszystkim na zagrożeniach i pojedyn­czych zachowaniach zagrożenia te minimalizujących.

Prewencja chorób

25 Lip

Profilaktyka, czyli prewencja chorób, z definicji koncentruje się na chorobie, jej czynnikach ryzyka i populacjach, które na określoną chorobą są szczególnie zagrożone. Podstawą działań profilaktycznych są badania epidemiologiczne; ustalając roz­przestrzenienie i zasięg poszczególnych chorób określają seg­menty populacji, wśród których istnieje najwyższe prawdopodo­bieństwo wystąpienia danej choroby. Oczywiście w niektórych wypadkach adresatem działań profilaktycznych są także całe populacje. Metody, jakimi posługuje się profilaktyka, mogą być zarówno nakierowane na środowisko (eliminacja zagrażającego czynnika, na przykład salmonelli, przy zanotowaniu i ziden­tyfikowaniu źródła zatruć) i na jednostki ludzkie (na przykład zwiększanie odporności na zachorowanie przez stosowanie szczepień, izolację od zagrożenia w postaci kwarantanny, dostar­czanie wiedzy o chorobie i instrukcji na temat zachowań umoż­liwiających uniknięcie zagrożenia).

Działania profilaktyczne przyjmują więc na ogół formę pewnych administracyjnie zorganizowanych działań (szczepie­nia, badania screeningowe itd.) oraz działań edukacyjnych. W każdym przypadku jednak u podstaw podejmowanych dzia­łań znajduje się wyraźnie określona choroba lub swoisty czynnik ryzyka.

Natomiast promocja zdrowia nie koncentruje się na żadnej specyficznej chorobie czy zagrożeniu. Orientuje się na całe populacje, na wszystkich ludzi, bowiem każdy posiada jakiś potencjał zdrowia, który może utrzymywać i pomnażać. W tym celu promocja zdrowia podkreśla interakcje między człowiekiem i jego społecz­nym i fizycznym środowiskiem, wagę stylów życia i wzorów codziennych zachowań, dostrzegając we wszystkich tych wymia­rach determinanty ludzkiego zdrowia.

W odróżnieniu od działań profilaktycznych, które są plano­wane i egzekwowane przez sektor zdrowia, działania z zakresu promocji zdrowia wymagają także interwencji na poziomie rządów i społeczności. Budowa zdrowego i bezpiecznego środo­wiska wymaga bowiem odpowiedniej legislacji, nakładów finan­sowych, profesjonalistów z zakresu wielu dziedzin (przemysł, transport, rolnictwo, edukacja itd.), centralnych i lokalnych programów. Głównymi aktorami promocji zdrowia powinni być jednak sami ludzie, których do realizacji tych zadań należy w sposób szczególny przygotować. Chodzi tu przede wszystkim o zwiększenie ich kompetencji w dostrzeganiu i rozwiązywaniu problemów zdrowotnych – o kształcenie odpowiedniej świado­mości prozdrowotnej, motywacji, posiadanie odpowiedniej wie­dzy i umiejętności. Niezbędną funkcję pełni tu edukacja zdrowotna, choć składają się na nią nieco inne treści niż w przypadku profilaktyki, a także do pewnego stopnia inne sposoby oddziaływania. Jednak — jak można sądzić — wynika to z różnicy czasów, w jakich oba podejścia były formowane, aktualnego stanu wiedzy na temat możliwości kształtowania ludzkich zachowań i gotowości do posługiwania się tą wiedzą.

Geneza promocji zdrowia

24 Lip

W V wieku p.n.e. Hipokrates, zwany ojcem medycyny, napisał traktat o „powietrzu, wodach i okolicach”, który jest systematycznym przeglądem czynników środowiskowych, wy­wierających wpływ na zdrowie. Stanowi on dobrą charakterys­tykę tego, co można dziś nazwać orientacją ekologiczną w medy­cynie. Jeszcze w latach siedemdziesiątych ubieg­łego wieku dzieło Hipokratesa uchodziło za przydatny podręcz­nik. Uczył lekarzy doceniania i uwzględniania wpływu czyn­ników środowiska fizycznego na życie człowieka.

Późniejszy rozwój bakteryjnej teorii chorób przyćmił jednak rolę środowiska, doprowadzając do zaniechania na następne kilkadziesiąt lat tego kierunku myślenia. Główny opozycjonista Pasteura, francuski klinicysta Pidoux, który naówczas twierdził, że choroby są z natury swej wieloprzyczynowe i nie można ich tłumaczyć zaistnieniem jednego czynnika (bakterii), nie mógł ze swoimi poglądami konkurować z precyzyjnymi wynikami eksperymentów laboratoryjnych, za pomocą których Pasteur, Koch i ich następcy ustanowili epokę specyficznej etiologii choroby.

Nowy model etiologii choroby doprowadził także do zmian w sposobie uprawiania medycyny. Stała się ona przede wszystkim sztuką indywidualistycznego leczenia poszczególnych osób, na plan dalszy odsuwającą określanie postępowania zbio­rowego, odnoszącego się do społeczeństwa jako całości.

Oczywiście dominacja modelu nastawionego na medycynę naprawczą nie oznacza, że nie było w niej miejsca na zapobiega­nie. Świadomość wpływu zachowania człowieka na jego stan zdrowia nie jest niczym nowym w medycynie. Kształtowanie zachowań zdrowotnych, realizowane poprzez oświatę zdrowot­ną, było zawsze obecne w profilaktyce, choć być może nie uświadamiano sobie, że ich rola może być aż tak duża. Zasad­nicze różnice między podejściem profilaktyki i promocji zdrowia polegają jednak na inaczej zdefiniowanych populacjach, do których adresowane są działania, inaczej sformułowanych celach i nieco innych sposobach ich realizacji. Stąd istotne jest ukazanie modelowych różnic między tymi dwoma rodzajami działalności, pozwolą one bowiem lepiej wyeksponować elementy nowatorskie w podejściu reprezento­wanym przez promocję zdrowia.

Czynniki wpływające na zdrowie

23 Lip

Promocja zdrowia jest więc procesem umożliwiającym każdemu człowiekowi zwiększenie oddziaływania na swoje zdrowie w sensie poprawy i jego utrzymania. Jest ona przede wszystkim aktywnością społeczno-polityczną, a tylko w części medyczną – w odniesieniu do profilaktyki i edukacji prozdrowotnej. Rolą każdego lekarza jest głównie obrona zdrowia, a nie leczenie choroby oraz upowszechnianie pozytywnych wzorców dbania o swoje zdrowie. Ponieważ jednak dziś już troski o zdrowie społeczeństwa nie można oddać w ręce samych lekarzy wszyscy musimy promować zdrowy styl życia, eliminując niekorzystne skutki złego odżywiania się, braku ruchu, eliminując złe nałogi i przyzwyczajenia. Wśród czynników wpływających na zdrowie człowieka i służących jego utrzymaniu wyosobniono 4 zasadnicze grupy:

–        Styl życia mający w 53% wpływ na kształtowanie zdrowia jednostki to przestrzeganie diety, aktywność fizyczna, przeciwdziałanie stresom, eliminowanie używek i właściwe kształtowanie się stosunków międzyludzkich.

–        Środowisko naturalne mające 21% wpływu na zdrowie jednostki to czyste powietrze, woda, bezpieczna żywność, zdrowy dom, szkoła, zakład pracy, ale także degradacja środowiska naturalnego, szkodliwe substancje chemiczne, promieniowanie jonizujące, czynniki biologiczne, hałas, niebezpieczne odpady.

–        Cechy genetyczne mające 16% wpływu na zdrowie jednostki to dbałość o zdrowie nienarodzonych dzieci, eliminowanie czynników ryzyka chorób genetycznie uwarunkowanych i edukacja prozdrowotna w rodzinach genetycznie obciążonych.

–         Opieka zdrowotna mająca w 10% wpływ na zdrowie to jej organizacja, struktura, funkcjonowanie, uposażenie personelu, ale także jakość, dostępność i akceptacja społeczna dla poziomu udzielanych świadczeń, oraz edukacja prozdrowotna.

Zasady promocji zdrowia odnoszą prozdrowotną działalność do całych populacji, także ludzi aktualnie zdrowych i nie zagrożonych żadnymi chorobami, gdyż celem jej jest aktywna budowa potencjału zdrowia; może więc służyć w zależności od potrzeby zarówno poprawie istniejącego stanu, jak i zachowaniu go. Odnosi się do każdej fazy ludzkiego życia, niezależnie od posiadanej sprawności.

Istota promocji zdrowia

22 Lip

Próbując określić promocję zdrowia w paru słowach można powiedzieć, że są to wszelkie działania mające na celu umacnianie zdrowia pojedynczych osób, a w rezultacie także całych społeczności. Słowo „promocja” dosłownie oznacza podnoszenie czegoś (kogoś) na wyższy poziom. Tak więc, przez analogię można powiedzieć, że promocja zdrowia zmierza do „podniesienia” zdrowia na wyższy poziom (jego polepszenia, a nie tylko zapobiegania określonym chorobom). Jest to wyraźnie szersze pojęcie niż profilaktyka zdrowotna, która na celu ma przede wszystkim zapobieganie konkretnym schorzeniom. Poprzez propagowanie zdrowego stylu życia, prawidłowego odżywiania się, regularnej aktywności fizycznej itp. promocja zdrowia ma prowadzić do podniesienia komfortu życia, a w efekcie długofalowym do jego wydłużenia. Promocja zdrowia jest więc procesem umożliwiającym ludziom zwiększenie kontroli nad swoim zdrowiem oraz jego poprawę.

Promocja zdrowia, określana często jako „nowe zdrowie publiczne”, odwołuje się do dziewiętnastowiecznego ruchu zdrowia publicznego, który poprzez reformy sanitarne spo­wodował znaczne zmniejszenie liczby zgonów wskutek chorób zakaźnych. Teraz wyzwaniem stała się wysoka umieralność z powodu chorób cywilizacyjnych, wobec których działalność naprawcza medycyny okazała się także niewystar­czająca.

W potocznym rozumieniu promocja zdrowia jest często utożsamiana z lansowaniem prozdrowotnego stylu życia czy zapewnianiem odpowiedniej opieki zdrowotnej. W rzeczy­wistości jednak dotyczy ona także wielu innych sfer życia i aktywności społecznej. Oficjalnej — choć enigmatycznej — de­finicji promocji zdrowia dostarcza Karta Ottawska z 1986 roku, która określa ją jako proces umożliwiający ludziom zwiększenie kontroli nad własnym zdrowiem oraz jego po­prawę. Kontrola nad własnym zdrowiem oznacza tu przede wszystkim kontrolę nad czynnikami determinującymi zdrowie. Promocja zdrowia ma zatem za zadanie kształtowanie spo­sobów i warunków życia najbardziej optymalnych dla zachowania zdrowia, a także pełnienie funkcji mediacyjnej między ludźmi a ich środowiskiem, odnoszącej się zarówno do indywidualnych wyborów, jak i działalności społecznej. Celem tej działalności winien być wzrost odpowiedzialności spo­łecznej za zdrowie, obecnie i w przyszłości.